Spis tre┼Ťci: ┬á opis ┬á| mapa ┬á| komentarze

Znak - Szlak pieszy czarny

Toruń Szlak Forteczny (pieszy, czarny)

Toruń - forty toruńskie - Toruń

3.66 (73%) - 9 głosy

44 km

Pobierz ┼Ťlad GPS: KML | GPX

asfalt: 20 % | szuter: 80 % |

Mapa

Opis

Tekst publikowany dzi─Öki uprzejmo┼Ťci Oddzia┼éu Miejskiego PTTK w Toruniu

Szlak turystyczny – pieszy o d┼éugo┼Ťci 44 km, oznakowany kolorem czarnym nosi nazw─Ö “szlaku fortecznego”. Rozpoczyna si─Ö na pl. Rapackiego przy BORT PTTK prowadzi do poszczeg├│lnych fort├│w i ko┼äczy si─Ö przy dworcu PKP Toru┼ä G┼é├│wny. Przebieg szlaku jest tak pomy┼Ťlany, ┼╝e mo┼╝na w┼é─ůczy─ç si─Ö do zwiedzania fort├│w w r├│┼╝nych dowolnych jego punktach. Wychodz─ůc naprzeciw oczekiwaniom, dzia┼éacze Oddzia┼éu Miejskiego PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu opracowali niniejszy opis szlaku z my┼Ťl─ů przekazania podstawowych informacji o XIX-wiecznej twierdzy fortowej. Zarz─ůd Oddzia┼éu ustanowi┼é ┬áOdznak─Ö “Mi┼éo┼Ťnik Twierdzy Toru┼ä” kt├│rej celem jest popularyzacja walor├│w krajoznawczych miasta, szczeg├│lnie obiekt├│w fortyfikacyjnych dawnej twierdzy Toru┼ä oraz zach─Öcenie szerokiego grona turyst├│w, krajoznawc├│w i mi┼éo┼Ťnik├│w fortyfikacji do przyjazdu i poznania doskonale zachowanego pier┼Ťcienia fort├│w usytuowanych wok├│┼é Torunia.
┼Ülady umocnie┼ä obronnych licz─ů w Toruniu kilkaset lat. W ┼Ťredniowieczu by┼éy to typowe dla tamtych czas├│w mury z basztami i bramami, zachwycaj─ůce jeszcze dzi┼Ť od strony Wis┼éy. W pocz─ůtkach XVII wieku podj─Öto na zewn─ůtrz mur├│w budow─Ö pot─Ö┼╝nych ziemnych fortyfikacji bastionowych, kt├│rych pozosta┼éo┼Ťci rysuj─ů si─Ö jeszcze w pasie ┼Ťr├│dmiejskiej zieleni. Wielokrotnie szturmowane i bronione, przebudowywane i wzmacniane przez Polak├│w, Szwed├│w, Francuz├│w, Rosjan i Prusak├│w dotrwa┼éy do schy┼éku XIX wieku. W├│wczas to powsta┼é wok├│┼é Torunia ÔÇô ├│wczesnej nadgranicznej twierdzy na styku dw├│ch mocarstw – nowy typ fortyfikacji otaczaj─ůcej, w pewnym oddaleniu pier┼Ťcieniem fort├│w centrum miasta. Ten wyj─ůtkowo interesuj─ůcy, a rzadko spotykany zesp├│┼é zabytkowy, zachowa┼é si─Ö w powa┼╝nej mierze i stanowi niespotykan─ů coraz popularniejsz─ů atrakcj─Ö Torunia. Zesp├│┼é fortyfikacji pier┼Ťcienia zewn─Ötrznego twierdzy Toru┼ä powsta┼é w wyniku 5 etap├│w budowy i modernizacji, poczynaj─ůc od wzniesienia fort├│w g┼é├│wnych w latach 1878-1885 i wielkiej rozbudowy z lat 1887-1894. Kolejne etapy, w latach 1895-1905 i 1905-1914, obj─Ö┼éy budow─Ö baterii pancernych oraz modernizacj─Ö schron├│w i fort├│w, ostatni etap stanowi rozbudowa mobilizacyjna w 1914 r. Toru┼äska twierdza fortowa sk┼éada si─Ö z nast─Öpuj─ůcych ┬áelement├│w :
1. Zabudowanego ponad 200 r├│┼╝nymi dzia┼éami pasa fortecznego o obwodzie wynosz─ůcym ca 22 km, w sk┼éad kt├│rego wchodzi┼éo :
ÔÇó ┬á 15 fort├│w (7 g┼é├│wnych i 8 po┼Ťrednich);
ÔÇó ┬á 84 schron├│w mi─Ödzypola : 32 piechoty, 26 amunicyjnych oraz 26 dla artylerzyst├│w;
ÔÇó ┬á 70 dzia┼é rozbudowy mobilizacyjnej: 55 schron├│w rezerw odcinkowych i 15 tradytor├│w;
ÔÇó ┬á 39 baterii artyleryjskich : 4 pancernych, 18 baterii oraz 17 na mi─Ödzypolach.
2. Systemu ┼é─ůczno┼Ťci i komunikacji twierdzy, tj. drogi rokadowe, forteczne, do frontowe, sie─ç telegraficzna i telefoniczna.
3. Systemu nawodnienia i odwodnienia twierdzy, tj. uj─Öcie wody pitnej, kana┼éy, studzienki, ┼Ťluzy i fosy.
4. Systemu maskuj─ůcego twierdzy, tj. maski le┼Ťne, obwa┼éowania, szpalery drogowe i zadrzewienia terenu.
5. Zespo┼éu budowli zaplecza twierdzy : ko┼Ťci├│┼é, cmentarz garnizonowy, szpital, koszary, magazyny ┼╝ywno┼Ťci, opa┼éu i amunicyjny, piekarnia, pralnia, warsztaty, radiostacja oraz stacja go┼é─Öbi pocztowych itd.
Do naszych czas├│w zesp├│┼é twierdzy przetrwa┼é pozornie w dobrym stanie. Ca┼ékowicie zniszczone zosta┼éy 53 obiekty, a w ruinie pozostaje 27. Z fort├│w przetrwa┼éy wszystkie, lecz w r├│┼╝nym stanie, od pewnego czasu staj─ůc si─Ö kolejn─ů atrakcj─ů turystyczn─ů Torunia. Szczeg├│lnie dobrze przystosowany do zwiedzania jest jeden z najwi─Ökszych fort├│w tego pruskiego pier┼Ťcienia fortecznego – Fort IV (Stanis┼éaw ┼╗├│┼ékiewski), kt├│ry stanowi wizyt├│wk─Ö pruskiej twierdzy Toru┼ä, jako ┼╝e jest uporz─ůdkowany i stale restaurowany. Zach─Öt─ů dla turyst├│w niech b─Ödzie znajduj─ůca si─Ö tam infrastruktura turystyczna (schronisko, gastronomia, przewodnicy po forcie).
Zapraszamy do zwiedzania fortyfikacji – naprawd─Ö warto.

Fort ┼Üw. Jakuba, koszary Jana Kili┼äskiego (Jacobs fort) po┼éo┼╝ony przy ul. Gen. J. Sowi┼äskiego. Zbudowany w latach 1825-28. Z fortu zachowa┼éa si─Ö monumentalna reduta koszarowa wzniesiona na planie pod┬şkowy wykorzystana obecnie na mieszkania. Reduta od g├│ry przykryta jest ziemnym nasypem. Za redut─ů czytelny plac broni, wa┼é artyleryjski i szlak bojowy. Umocnienia ziemne fortu silnie zniekszta┼écone , m.in. przez budow─Ö obecnej ul. R. Traugutta.

Fort I ┬áJan III Sobieski (Ia K├Âenig Wilhelm I) – znajduje si─Ö przy ul. Winnej. Zbudowany zosta┼é w latach 1888-93 jako jedyny na wschodniej granicy Prus – po┼Ťredni, pancerny fort artyleryjski.

Z grupy fort├│w pier┼Ťcienia zewn─Ötrznego zbudowany jako ostatni. Bardzo dobrze zachowany. Mo┼╝na podziwia─ç czytelny trapezowy zarys fortu i fosy, pozosta┼éo┼Ťci kaponier zewn─Ötrznych, ukszta┼étowanie baterii skrzyd┼éowych ze schronami, obwa┼éowania drogi fortowej, liczne transzeje, baterie i tradytory dzia┼é dalekono┼Ťnych oraz inne schrony piechoty, artylerzyst├│w, amunicyjne i dobrze zachowane koszary. Na koronie fortu s─ů zachowane kopu┼éy wie┼╝ artyleryjskich. Od strony fosy fort jest zabezpieczony p┼éotem fortecznym o specjalnej konstrukcji.
Fort II Stefan Czarniecki (I, B├╝llow) znajduje si─Ö przy ul. Leszczynowej. Zbudowany w latach 1878-82 jako pierwszy pruski standardowy fort artyleryjski g┼é├│wny. Dobrze zachowany. Czytelny uk┼éad obwa┼éowa┼ä i zabudowy fortu. Ocala┼éy liczne urz─ůdzenia mechaniczne fortu. Mo┼╝na zobaczy─ç jedyn─ů zachowan─ů w fortach Torunia – galeri─Ö w przeciwskarpie.
Podczas ogl─ůdania fortu nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na specjalnej konstrukcji krat─Ö forteczn─ů. W 1921 roku mie┼Ťci┼é si─Ö tu Szpital Obozowy – Obozu Internowanych Nr 11 dla ┼╝o┼énierzy rosyjskich w Toruniu.
Fort III Stanis┼éaw Jab┼éonowski (J-5 Work LÔÇÖEstoeg) po┼éo┼╝ony przy ul. Curie Sk┼éodowskiej zbudowany zosta┼é w latach 1888-90 jako schron schron piechoty. Nast─Öpnie otoczony wa┼éem ziemnym ze stanowiskami d1a piechoty i artylerii chroniony mokr─ů fos─ů. Dobrze zachowany schron nasady i stanowiska ogniowe. Cz─Ö┼Ťciowo, ok. 1960 r. zniwelowano praw─ů cz─Ö┼Ť─ç wa┼éu i fosy. Przed wjazdem do fortu dobrze dwa schrony tradytor├│w.
D┼éuga Bateria (Zwischenbatterie Fort B├╝llow – Fort York) zlokalizowana przy ulicy Wschodniej. Zbudowana w latach 1884-85 i modernizowana 1890-91 oparta prawym skrzyd┼éem o torowisko, przeznaczona by┼éa dla 18 dzia┼é kalibru 15 cm. Mo┼╝na obejrze─ç zachowane 2 skrajne schrony amunicyjne. W prawym ciekawe rozwi─ůzanie techniczne punktu obserwacyjnego i dowodzenia. Lewy schron znajduje si─Ö na terenie prywatnym.
Fort IV Stanisław Żółkiewski (II, York) znajduje się przy ul. Chrobrego. Zbudowany w latach 1879-84 jako standartowy fort artyleryjski główny. Dobrze zachowany. Udostępniony do zwiedzania.  Można podziwiać elementy zabudowy fortu.

Jako jedyny z fort├│w toru┼äskich posiada ods┼éoni─Öte zewn─Ötrzne obmurowania fosy i kaponiery zewn─Ötrznej, co umo┼╝liwia dok┼éadne zapoznanie si─Ö z elementami konstrukcyjnymi obiektu. Z fortu widoczne s─ů : schrony piechoty, tradytor i odcinek kana┼éu odwadniaj─ůcego. W okresie mi─Ödzywojennym miejsce stacjonowania kompanii ckm z 63 pu┼éku piechoty.
Fort V Karol Chodkiewicz (III Scharnhorst) znajduje si─Ö przy ul. Polnej. Wzniesiony w latach 1878-84 jako standardowy fort g┼é├│wny. Bardzo dobrze zachowany. Zachowa┼é najwi─Öcej element├│w wyposa┼╝enia. Zwiedzanie obiektu wewn─ůtrz mo┼╝liwe po uzyskaniu zezwolenia d-cy jednostki wojskowej u┼╝ytkuj─ůcej fort. Na zewn─ůtrz fortu na uwag─Ö zas┼éuguje zachowany w dobrym stanie stok bojowy z zaznaczonym przedstokiem. Znakomicie widoczne poszczeg├│lne fazy nie zako┼äczonej modernizacji fortu z roku 1914. Warto, te┼╝ zwr├│ci─ç uwag─Ö na przebudowany dom wa┼émistrza. Za fortem od p├│┼énocy czytelny, lecz zaniedbany teren dawnej fabryki amunicji.

Fort VI Jarema Wi┼Ťniowiecki (IIl a, Dohna) zlokalizowany jest przy Szosie Che┼émi┼äskiej. Zbudowany w latach 1889-93 jako fort artyleryjski po┼Ťredni. Mocno zniekszta┼écony przez zasypanie fosy na ca┼éym obwodzie. Dobrze zachowane elementy budowli urz─ůdze┼ä fortu jak : koszary nasady, poterny, klatki schodowe, schrony wa┼éowe i punkty obserwacyjne oraz koszary g┼é├│wne fortu. Po uzgodnieniu z dzier┼╝awc─ů fortu mo┼╝na pozna─ç urz─ůdzenia fortu np. kominki w dawnych izbach ┼╝o┼énierskich. Ciekawostk─ů jest przebudowana na schron przeciwlotniczy – kaponiera szyjowa.
Fort VII Tadeusz Ko┼Ťciuszko (IV, Friedrich der Grosse) znajduje si─Ö na styku ul. Polnej i Szosy Okr─Ö┼╝nej. Zbudowany w latach 1879-83 jako standardowy fort artyleryjski – g┼é├│wny. Oko┼éo 1960 rozebrano oskarpowanie bark├│w i cz─Ö┼Ťci g┼é├│wnej fosy.
W okresie od pa┼║dziernika 1939 do stycznia 1940 roku niemieckie wi─Özienie ┼Ťledcze policji pomocniczej ÔÇ×Selbstschutzu”. Mo┼╝na zwiedza─ç obiekt z zewn─ůtrz. Dobrze zachowane schrony i remizy dzia┼éowe oraz kaponiery. Czytelne s─ů ziemne urz─ůdzenia fortu. Otoczenie fortu ca┼ékowicie zdewastowane. Po uzgodnieniu z u┼╝ytkownikiem fortu mo┼╝na zobaczy─ç tzw. ÔÇ×Todeszelle”.
Fort VIII Kazimierz Wielki (IVb, Hertzog Albrecht) po┼éo┼╝ony jest przy ul. Biela┼äskiej. Zbudowany w latach 1889-93 jako artyleryjski fort – po┼Ťredni o narysie trapezowym. Doskonale zachowane linie koszar, nasypy baterii skrzyd┼éowych, schrony na wale oraz system umocnie┼ä ziemnych. W wyniku nieodwracalnych zniszcze┼ä dokonanych w ko┼äcu lat 50-tych XX w. doskonale widoczne elementy konstrukcyjno budowlane strop├│w, ┼Ťcian i pod┼é├│g. Fort jest og├│lnie dost─Öpny, a co za tym idzie tak┼╝e systematycznie dewastowany. W okresie mi─Ödzywojennym stacjonowa┼éy w nim jednostki Wojska Polskiego. W okresie II wojny ┼Ťwiatowej mie┼Ťci┼éo si─Ö tu wi─Özienie ┼Ťledcze dla ludno┼Ťci polskiej.
Fort IX Boles┼éaw Chrobry (IVa, Heinrich von,Plauen) po┼éo┼╝ony jest przy Szosie Okr─Ö┼╝nej. Zbudowany w latach 1882-85 jako fort artyleryjski po┼Ťredni, Jest najmniejszym fortem toru┼äskim o kszta┼écie pi─Öcioboku. Mocno zniekszta┼écony. Cze┼Ť─ç fosy nasady, kojce nasady i wn─Ötrze fortu dobrze zachowane. Na forcie czytelne s─ů nasypy ziemne tworz─ůce stanowiska artylerii dla trzech rodzaj├│w dzia┼é. Ok. 1960 r. zosta┼éy zniszczone fosy cz├│┼é i lewego barku, 10 lat p├│┼║niej zosta┼éa zniszczona ca┼éa lewa bateria skrzyd┼éowa wskutek przebudowy arterii komunikacyjnej.
Schron piechoty ÔÇ×wz├│r 1888″ (I-18). Zbudowany w roku 1889. Znajduje si─Ö ┬ápomi─Ödzy ul. Broniewskiego i Szos─ů Bydgosk─ů. Jest typowym schronem piechoty tzw. dzie┼éo po┼Ťrednie piechoty. Sze┼Ťciokomorowy, posiada dobrze zachowane drzwi wej┼Ťcia ┬ádrewniane o┼Ťcie┼╝ne typu ci─Ö┼╝kiego, kraty w oknach i siatki w otworach wylotowych wentylacji grawitacyjnej.
Port Zimowy zbudowany w 1888 roku stanowi┼é element twierdzy. Stacjonowa┼éa w nim eskadra monitor├│w rzecznych i inne p┼éywaj─ůce jednostki.
Zesp├│┼é grodzy V i VI, zbudowany w latach 1888-90 jako element przedmiejskiego pasa XIX wiecznych fortyfikacji. Zadaniem grodzy by┼éo spi─Ötrzanie wody znajduj─ůcej si─Ö w fosie systemu kleszczowego nowo┼╝ytnych fortyfikacji pruskich zachodniej strony miasta.

Fort X Bateria Nadbrze┼╝na (Batterie Griinthalm├╝hle) po┼éo┼╝ony przy ul. Przy Grobli. Bateria ziemna zosta┼éa zbudowana w latach 1889-92. Sk┼éada si─Ö z ceglanego dziesi─Öciokomorowego schronu dla za┼éogi oraz cz─Ö┼Ťciowo uszkodzonego wa┼éu artyleryjskiego ze stanowiskami dla 6 dzia┼é kalibru 12 cm. Bateria zosta┼éa otoczona fos─ů na 3/8 obwodu. Dzie┼éo czytelne, dobrze zachowane.
Fort Xl Stefan Batory (V, Grosser Kurfl├╝rst) znajduje si─Ö przy ul. Pozna┼äskiej. Zbudowany zosta┼é w latach 1877-81 jako standardowy fort artyleryjski – g┼é├│wny. W 1960 roku rozebrano oskarpowania fos cz├│┼é i obu bark├│w. Fosa nasady obu skrzyde┼é ca┼ékowicie zabudowana. Zadbany i utrzymany dziedziniec wjazdowy ze znajduj─ůcym si─Ö na nim schronem obrony wjazdu. Wn─Ötrza fortu kryj─ů ┼Ťlady pobytu je┼äc├│w ┬ábrytyjskich Stalagu XX A zatrudnionych przy budowie w─Öz┼éa kolejowego Toru┼ä-Kluczyki. Na ┼Ťcianach kaponiery g┼é├│wnej czytelne napisy i rysunki je┼äc├│w represjonowanych w karcerze obozowym. Zwiedzanie mo┼╝liwe tylko po uzyskaniu zgody u┼╝ytkownika w dyrekcji “Polmozbytu” S.A.
Bateria Pancerna A.B. IV do┼Ťwiadczalna armaty 10 cm. (Versuchspanzerturm 10 cm. TK) ┬ápiechoty ÔÇ×wz├│r 1888″ (I-18). Znajduje si─Ö obok parkingu przy ul. Pozna┼äskiej na skraju poligonu wojskowego. Obiekt dobrze zachowany lecz mocno za┼Ťmiecony. Widoczne s─ů szczeg├│┼éy konstrukcyjne urz─ůdzenia wraz z mechanizmem stanowiska ogniowego.
Bateria p├│┼épancerna 3 x 10 cm ze schronem amunicyjnym (10 cm Schirmlaffetenbatterie). Znajduje si─Ö na terenie poligonu wojskowego. Zbudowana w latach 1898-1900. Zachowane betonowe elementy dzia┼éobitni, schronu koszarowego i amunicyjnego oraz kopu┼éa obserwacyjna. czytelny obraz umocnie┼ä ziemnych oraz pozosta┼éo┼Ť─ç torowiska do g┼é├│wnego schronu amunicyjnego (6 kom├│r) znajduj─ůcego si─Ö z prawej strony za bateri─ů.
Fort XIl W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo (Va, Urlich von Jungingen) zlokalizowany na terenie poligonu wojskowego. W s─ůsiedztwie fortu dobrze zachowane schrony piechoty. Zbudowany w latach 1889-93 jako standardowy fort po┼Ťredni. Swym kszta┼étem i budow─ů podobny do Fortu VI. Zachowany oryginalny fragment eksperymentalnej betonowej przeciwskarpy z ok. 1900r. W lewym naro┼╝niku czo┼éowym wybudowane w 1897r. betonowe do┼Ťwiadczalne stanowisko armaty 10 cm. Na przeciwskarpie w prawym naro┼╝niku nasady i lewym czo┼éowym wartownie z 1914r. Z tego roku pochodz─ů ruiny schron├│w dw├│ch tradytor├│w na 4 armaty na stoku bojowym nasady fortu. Urz─ůdzenie fortu takie jak koszary, schrony, punkty dowodzenia i magazyny dobrze zachowane i czytelne. W 1941r. przebywali w forcie je┼äcy radzieccy ze Stalagu 312C. Niedost─Öpny do zwiedzania.
Fort XIlI Karol Kniaziewicz (VI, Winrich von Kniprode) po┼éo┼╝ony przy ul. Kniaziewicza na terenie jednostki wojskowej. Zbudowany w latach 1880-85 jako g┼é├│wny fort artyleryjski. Dobrze zachowane elementy konstrukcji metalowych i murowanych. Widoczne ┼Ťlady uszkodze┼ä zosta┼éy spowodowane atakiem lotnictwa niemieckiego, kiedy w forcie stacjonowa┼é sztab Armii “Pomorze”, a tak┼╝e eksplozji materia┼é├│w wybuchowych w lewej cz─Ö┼Ťci koszar nasady. W czasie II wojny ┼Ťwiatowej podob├│z jeniecki dla ┼╝o┼énierzy brytyjskich Stalagu XXA.

Bateria pancerna I i II ┬áhaubic 15 cm (Panzerbatterie Winrich von Kniprode – Urlich von Jungingen, Winrich von Kniprode – Herman Balk). Pierwsza Bateria znajduje si─Ö na terenie poligonu i jednostki wojskowej, druga na terenie jednostki wojskowej. Obie zbudowano w latach 1899-1902. Przeznaczone by┼éy, ka┼╝da dla 4 haubic 15 cm umieszczonych w stanowiskach pod kopu┼éami pancernymi. Baterie otoczone by┼éy rowem fortecznym, sieci─ů kolczast─ů i p┼éotem fortecznym. Bateria I dobrze zachowana wraz z wie┼╝ami pancernymi i pancern─ů kopu┼é─ů obserwacyjn─ů. Bateria II zachowana bez kopu┼é artyleryjskich. Wszystkie elementy konstrukcji betonowych i cz─Ö┼Ťci mechanizm├│w armat s─ů zachowane. Mo┼╝na zwiedza─ç wn─Ötrze bloku koszarowego, stanowiska ogniowe oraz przej┼Ťcie i stanowisko obserwacyjne pod kopu┼é─ů pancern─ů, po uzyskaniu zgody dow├│dcy jednostki. Zachowane do dzi┼Ť resztki drut├│w kolczastych, p┼éotu fortecznego oraz ┼Ťladowo rowu fosy.
Fort XIV ┬áJ├│zef Bem ┬á(VIa, Herman von Balk) znajduje si─Ö przy ul. ┼ü├│dzkiej. Zbudowany w latach 1889-93 jako fort piechoty, otoczony mokr─ů fos─ů. Mury skarpowe i przeciwskarpowe zosta┼éy zast─ůpione p┼éotem fortecznym. bardzo dobrze zachowane urz─ůdzenia fortu, schron ochrony wjazdu, dziedziniec wjazdowy, grobla z mostem, koszary nasady, schrony wa┼éowe i poterny. W czasie II wojny ┼Ťwiatowej funkcjonowa┼é tu szpital obozowy Stalagu XXA. Obiekt u┼╝ytkowany przez wojsko i niedost─Öpny do zwiedzania. warty obejrzenia jest stok bojowy wa┼é├│w fortu z zachowanymi miejscami z przedstokiem z sieci─ů kolczast─ů. Wok├│┼é dobrze widoczne schrony artylerzyst├│w ze stanowiskami baterii po┼Ťrednich oraz schrony amunicyjne.
Bateria po┼Ťrednia ZB 74 ┬á(dwucz─Ö┼Ťciowa), (Zwischenbatteria 74). Zbudowana w rejonie ulic W┼éoc┼éawskiej i Zimowej w latach 1892-93 z 4 i 6 stanowiskami – dzia┼éobitniami ziemnymi. Obok schron artylerzyst├│w.
Schron artylerzyst├│w A 22 ┬áPochodzi jak inne z pier┼Ťcienia zewn─Ötrznego twierdzy z lat 1892-93 z przeznaczeniem na schronienia dla artylerzyst├│w. Wn─Ötrze schronu podzielone jest na komory. Schron dodatkowo wyposa┼╝ono w studni─Ö i pomp─Ö r─Öczn─ů.
Schrony rozbudowy mobilizacyjnej ┬áz 1914r.. Schrony piechoty (odcinkowe). Zbudowano je ok. 1000 m za lini─ů fort├│w. ┬áNajlepiej zachowane przy ul. ┼ü├│dzkiej oraz na terenie jednostki wojskowej przy ul. Rudackiej.
Fort XV ┬áHenryk D─ůbrowski ┬á(VII Herman von Salza). Zlokalizowany jest u styku ul. Podg├│rskiej, Rypi┼äskiej i Dwernickiego. Zbudowany w latach 1881-85 jako g┼é├│wny fort artyleryjski dwuwa┼éowy. Pomimo zniszczonych obmurowa┼ä fosy i cz─Ö┼Ťci kaponiery barkowej prawej, murowane elementy fortu dobrze zachowane. Ocala┼éy mechanizmy, kraty i pancerne stanowiska obserwacyjne. Po uzgodnieniu z dyrekcj─ů Przedsi─Öbiorstwa “VINPOL” istnieje mo┼╝liwo┼Ť─ç zwiedzania fortu i muzeum “Tradycji winiarskich”. W forcie w latach 1920-21 mie┼Ťci┼éa si─Ö cz─Ö┼Ť─ç Obozu Internowanych nr 11 dla Rosjan, a w 1940-44 przebywali w nim je┼äcy francuscy ze Stalagu XXA. Od lutego 1945r. funkcjonowa┼é tu Ob├│z Pracy dla ludno┼Ťci internowanej pochodzenia niemieckiego.
Fort Kolejowy ┬á(Eisenbahnfort) znajduje si─Ö przy ul. Rudackiej. Zbudowany w latach 1863-66 na planie sze┼Ťcioboku. Jest najbardziej zniszczonym fortem Torunia. Dobrze zachowa┼éy si─Ö jedynie wa┼éy ziemne ze stanowiskami dla dzia┼é, szcz─ůtki remiz dzia┼éowych i schron├│w. Z koszar cz─Ö┼Ťci g┼é├│wnej fortu ocala┼éa zaledwie jedna komora, dawna prochownia.
Przycz├│┼éek mostowy ┬á(Br├╝ckenkopf) po┼éo┼╝ony jest przy ul. Podg├│rskiej. Zbudowany na zarysie kleszczowym w latach 1824-35. starsza cz─Ö┼Ť─ç zamkni─Öta od nasady murem ze strzelinami (tzw. mur Carnota) z 1861-63 otoczona jest g┼é─Öbok─ů mokra fos─ů bronion─ů z osiowo umieszczonej kaponiery. Dobrze zachowane i godne obejrzenia s─ů: rawelin, stok bojowy, budynki koszarowe, reduta i magazyn prochowy oraz dwa bastiony. Prawy przetrwa┼é do dzi┼Ť bez zniekszta┼éce┼ä.

Autorzy tekstu: Henryk Miłoszewski i Marian Rochniński

Znakowany turystyczny szlak pieszy w kolorze czarnym, z przebiegiem j/w zosta┼é wyznaczony w terenie przez dzia┼éaczy spo┼éecznych z Oddzia┼éu Miejskiego PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu, kt├│ry jest administratorem szlaku i posiada pe┼éne prawa autorskie zwi─ůzane ze szlakiem (przebieg trasy, kilometra┼╝, kod szlaku, symbolika, nazwa i opis krajoznawczy)

Trasy w okolicy

Kategorie

Rodzaje szlaku: Szlak pieszy (znakowany). Miejscowo┼Ťci: Toru┼ä. Regiony: Toru┼ä. Wojew├│dztwa: kujawsko-pomorskie.

Ostatnia modyfikacja: 25 czerwca 2019