Spis tre艣ci: 聽opis 聽| mapa 聽| komentarze

Che艂mno – Kornatowo (Martyrologii, pieszy, czerwony)

Che艂mno - Papowo Biskupie - Lipieniek - Kornatowo

0.00 (0%) - 0 g艂osy

38 km

Pobierz 艣lad GPS: KML | GPX

Znak - Szlak pieszy czerwony

Mapa

Opis

Tekst publikowany dzi臋ki uprzejmo艣ci Oddzia艂u Miejskiego PTTK w Toruniu

Przedstawiamy opis znakowanego szlaku czer颅wonego prowadz膮cego z Che艂mna do Kornatowa. W臋druj膮c tym szlakiem b臋dziemy mogli pozna膰 kolejny skrawek Ziemi Che艂mi艅skiej i zwi膮zan膮 z ni膮 histori膮.

Zapraszamy na szlak.

0,0 km Che艂mno (Rynek) – pocz膮tek znakowanych szlak贸w: 偶贸艂tego Che艂mno – Bydgoszcz; zielonego: Che艂mno – Che艂mno, czarnego: Che艂mno – Che艂mno oraz niebieskiego: Che艂mno – 艢wiecie. Miasto z oko艂o 20.000 mieszka艅c贸w. Prawa miejskie otrzyma艂o w 1233 r. z r膮k mistrza krajowego Hermana Balka, kt贸ry lokowa艂 je na terenie dzisiejszego Starogrodu. Oko艂o 1239 r. miasto zosta艂o translokowane na teren obecnej dzielnicy Rybaki, sk膮d oko艂o 1244 usadowi艂o si臋 na wzg贸rzach nadwi艣la艅skich na obecnym miejscu. W 1244 r. ks. Pomorski 艢wi臋tope艂k zdoby艂 podst臋pem miasto utrzymuj膮c je przez jaki艣 czas. W okresie powsta艅 Prus贸w oko艂o 1263 r. w贸dz Ja膰wi臋g贸w Skumand spustoszy艂 i ograbi艂 okolice Che艂mna nie zdobywaj膮c miasta. Zamierzeniem Krzy偶ak贸w by艂o ustanowienie Che艂mna stolic膮 pa艅stwa zakonnego, jednak silna ekspansja krzy偶acka i rozw贸j terytorialny spowodowa艂y ulokowanie stolicy w Malborku. Miasto od pocz膮tku XIV w. do po艂owy XV w. nale偶a艂o do Zwi膮zku Miast Hanzeatyckich wyrastaj膮c na du偶e i bogate miasto. Wojny polsko-krzy偶ackie na pocz膮tku XV w. spowodowa艂y pogorszenie si臋 sytuacji gospodarczej miasta. Cz臋ste podjazdy wojsk odcina艂y Che艂mno od swych wiejskich posiad艂o艣ci b臋d膮cych gospodarczym zapleczem miasta. W 1440 r. na zje藕dzie przedstawicieli miast w Elbl膮gu utworzono Zwi膮zek Pruski do kt贸rego przyst膮pi艂o tak偶e Che艂mno. W 1457 r. podczas wojny 13-letniej miasto opanowa艂 podst臋pem jeden z najwybitniejszych krzy偶ackich dow贸dc贸w – Bernard Szumborski. Na mocy nadania kr贸la Aleksandra Jagiello艅czyka z 1505 r. miasto Che艂mno zosta艂o przekazane bpom. che艂mi艅skim co spowodowa艂o zmniejszenie rangi miasta i jego znaczenia spychaj膮c je na dalszy plan. Wiek XVII i XVIII spowodowa艂y upadek gospodarczy miasta. Rozbi贸r Polski w 1772 r. przynosi miastu w艂adz臋 prusk膮 oraz sekulary颅zacj臋 maj膮tku ko艣cielnego. Nowe porz膮dki spowodowa艂y nap艂yw niemieckich kolonist贸w oraz siln膮 germanizacj臋 ludno艣ci polskiej. Od po艂owy XIX w. zacz膮艂 rozwija膰 si臋 przemys艂 w Che艂mnie powsta艂y wtedy: fabryka maszyn rolniczych, odlewnia 偶elaza, odlewnia dzwon贸w, cegielnie, browar i wiele mniejszych firm. W okresie Powstania Styczniowego w 1863-64 r. cz臋艣膰 uczni贸w z gimnazjum che艂mi艅skiego wzi臋艂a czynny udzia艂 walcz膮c na Ziemi Dobrzy艅skiej. W 1883 r. miasto uzyska艂o po艂膮czenie kolejowe z Kornatowem. Mie颅szka艅cy odzyskali niepodleg艂o艣膰 w dniu 22 stycznia 1920 r. W okresie mi臋dzywojennym miasto zosta艂o siedzib膮 powiatu w wojew贸dztwie pomorskim. II wojna 艣wiatowa spowodowa艂a zaj臋cie Che艂mna przez hitlerowc贸w w dniu 6.IX.1939 r. Organizacja Selbstschutzu natychmiast przyst膮pi艂a do eksterterminacji narodu polskiego. Miejscem egzekucji zosta艂y Dolina w Klamrach, Piaskownia pomi臋dzy Ma艂ym Czystyml, a Dorposzem Szlacheckim oraz polana le艣na pod P艂utowem. Miasto zosta艂o wyzwolone przez jednostki Armii Czerwonej w dniu 28 stycznia 1945 r.

.

Ciekawostki: uk艂ad przestrzenny z okresu 艣redniowiecza. Wie偶a M艣ciwoja z XII/XIV w. Brama Grudzi膮dzka z XII/XIV w. z nadbudowan膮 w 1620 r. kaplic膮 “Na Bramce”, prawie kompletne odcinki mur贸w obronnych z 23 r贸偶nie zachowanymi basztami. Ratusz renesansowy z XVI w., Ko艣ci贸艂 p.w. Wniebowzi臋cia NMP z XII/XIV w. o wspania艂ej gotyckiej architekturze i polichromii, Ko艣ci贸艂 p.w. 艢w. Piotra i Paw艂a podominika艅ski z XIII/XIV w. , Ko艣ci贸艂 p.w. 艢w. Jakuba i Miko艂aja pofranciszka艅ski z XII-XIV w., Ko艣ci贸艂 i klasztor cystersek z XII/XIV w.,

 

Ko艣ci贸艂 p.w. 艢w. Ducha z XIII/XIV w.. Kaplica p.w. 艢w. Marcina z p贸艂. XIV w., Ko艣ci贸艂 p.w. Matki Boskiej Cz臋stochowskiej, neoroma艅ski z p贸艂. XIX w. Budynek Akademii Che艂mi艅skiej z VII/VIII w. Budynek koszar Korpusu Kadet贸w z XVII I/X IX w. oraz wiele innych zabytkowych kamienic. Restauracja, bary. Dojazd PKS.

3,0 km Do艂ki (wie艣) – za艂o偶ona w XIX w. na gruntach nale偶膮cych do miasta Che艂mna. Na pocz膮tku XX w. we wsi przewa偶a艂a ludno艣膰 niemiecka. Na terenie wsi w XIX w. znaleziono z okresu mezolitu (8000-4200 l. pne) tzw. od艂upki krzemienne.

8,0 km Klamry (pomnik pomordowanych) – wie艣 za艂o偶ona w ko艅cu XVIII w. W czasie II wojny 艣wiatowej na terenie tzw. Piaskowni hitlerowcy rozstrzelali oko艂o 2000 os贸b w艣r贸d kt贸rych by艂y kobiety i dzieci. W 1944 r. pragn膮c zatrze膰 艣lady zbrodni wykopali zw艂oki i nast臋pnie je spalili. W miejscu ka偶ni wystawiony obelisk ku czci ofiar terroru.Ciekawostki: w obr臋bie jednego z zabudowa艅 wsi ro艣nie d膮b – pomnik przyrody, kt贸rego wiek oceniono na oko艂o 160 lat, obw贸d wynosi 355 cm a wysoko艣膰 28 m. Koniec szlaku niebieskiego. Dojazd PKS.

9,0 km Klamry (rozwidlenie szlak贸w) – szlak niebieski odbija w lewo.

 

13,5 km Rybieniec (wie艣) – wymieniana po raz pierwszy w 1301 r. w doku颅mencie mistrza krajowego Helwiga von Goldbacha, w kt贸rym nakazuje mieszka艅com wsi utrzymywanie w nale偶ytym porz膮dku rowu wiejskiego. W 1423 r. wielki mistrz Pawe艂 von Russodorf nadaje po艂ow臋 czynszu ze wsi rycerzowi Hannusowi Logendorf.

.

W 1526 r. kr贸l Zygmunt l nadaje na mocy przywileju po艂ow臋 wsi Barbarze Or艂owskiej i jej synowi. W 1925 r. maj膮tek nale偶y do Skarbu Pa艅stwa, kt贸ry dzier偶awi Roomuald Grzybowski.Ciekawostki: dw贸r dwukondygnacyjny z ko艅ca XIX w. z podjazdem przed frontem w otoczeniu parku krajobrazowego z XIX w. W otoczeniu wsi znajduj膮 si臋 schrony i forty Twierdzy Che艂mno wzniesione w latach 1903-14. Dojazd PKS.

 

15,5 km Stolno (wie艣) – wzm. w 1301 r. w dokumencie mistrza krajowego Helwiga von Goldbacha, kt贸ry m.in. nakazuje skierowanie wody rowem do wsi. W 1423-24 osada stanowi w艂asno艣膰 rycersk膮 w komturstwie starogrodzkim. W 1447 roku jest znany rycerz Budisch ze Stolna. W 1570 r. wie艣 szlachecka nale偶膮ca do Tomasza i Jana Kalckstein贸w. W 1667 r. w艂asno艣膰 rodziny Gronczewskich. Od po艂owy XIX w. do ko艅ca II wojny 艣wiatowej w艂asno艣膰 rodziny Strubing. Ciekawostki: istniej膮cy tu pa艂ac Strubing贸w zosta艂 w latach 70-tych XX w. rozebrany, pozosta艂y jedynie 4 budynki folwarczne tzw. czworaki. Obok park dworski z XIX w. Wok贸艂 miejscowo艣ci znajduj膮 si臋 schrony, bateria oraz fort Twierdzy Che艂mno wzniesione w latach 1903-14. Dojazd PKS.

.

20,5 km Wielkie Czyste (wie艣) – wzm. w 1246 r. kiedy to Krystyna i Bernard z Czystego nadaj膮 osad臋 klasztorowi cystersek z Che艂mna. W 1285 r. bp che艂mi艅ski Werner potwierdza nadanie dla cystersek. W p贸藕niejszym, czasie wie艣 przechodzi do klasztoru benedyktynek che艂mi艅skich u kt贸rych dowodnie znajduje si臋 w 1570 r. W 1939 r. w pobliskiej Piaskowni znajdowa艂o si臋 miejsce egzekucji mieszka艅c贸w Che艂mna i okolicy. Ciekawostki: ko艣ci贸艂 p.w. 艣w. Katarzyny wzniesiony oko艂o 1300 r. gotycki. Ko艣ci贸艂 murowany z ociosanych kamieni polnych nadbudowany ceg艂膮. W murze przyko艣cielnym znajduje si臋 barokowa bramka z XVII lub XVIII w. Je偶. Wielkie Czyste posiada powierzchni臋 27,5 ha i max g艂臋boko艣膰 11 m. Dojazd PKS.

 

22,0 km Storlus (wie艣) – osada wzm. w 1255 r. w przywileju wydanym przez komtura krajowego Henryka von Merwitz dla m艂ynarza, kt贸remu nadaje m艂yn po zmar艂ym Henryku Storluzie. W 1407 r. w艂asno艣膰 rycerska w komturstwie starogrodzkim. W 1570 r. w艂. szlachecka Jana Niemojewskiego a w 1667 r. Micha艂a Or艂owskiego. Przed II wojn膮 艣wiatow膮 w艂asno艣膰 Otto Strubinga. Ciekawostki: na jez. Jeleniec o powierzchni 14 ha i max g艂臋boko艣ci 3 m znajduje si臋 wyspa na kt贸rej jest grodzisko sto偶kowe, p贸藕no艣redniowieczne o miejscowej nazwie “Kamerun”. Podstawa grodziska o kszta艂cie eliptycznym posiada wymiary 105 m x 75 m na zewn膮trz oraz wybijaj膮cy si臋 nad powierzchni膮 jeziora o ca 5,5 m majdan. Dw贸r wzm. oko艂o po艂owy XIX w., powi臋kszony w 1891 r. o kaplic臋 o cechach klasycystycznych i neogotyckich. Wok贸艂 dworu zabytkowy park z p贸艂. XIX w. Dojazd PKS.

27,5 km Papowo Biskupie (wie艣) – po艂膮czenie ze szlakiem 偶贸艂tym Che艂m偶a – Papowo Biskupie. Gr贸d wzm. w 1222 roku jako nadanie dla bpa pruskiego Chrystiana od bpa p艂ockiego Gietki. W 1287 r. mistrz krajowy ziemi che艂mi艅skiej zarz膮dza rozgraniczenie pomi臋dzy miejscowo艣ciami Sk膮pe, Bielczyny i Papowo Biskupie. Budow臋 zamku murowanego przeznaczonego na siedzib臋 komturii rozpocz臋to oko艂o 1280 r. Pierwszym wzm. komturem jest Aleksander (1284 r.), a ostatnim Miko艂aj Schatz von Eberstetten (1421 r.) Od 1445 r. zamek w Papowie by艂 siedzib膮 w贸jta Zakonnego. W 1454 r. zamek zosta艂 zdobyty przez wojska Zwi膮zku Pruskiego, p贸藕niej odbity przez krzy偶ak贸w i ponownie w r臋kach polskich. W 1458 r. kr贸l Kazimierz Jagiello艅czyk nada艂 zamek bpom che艂mi艅skim, u kt贸rych pozosta艂 do 1772 r. Po sekularyzacji d贸br biskupich dobra papowskie w艂膮czono jako domen膮 pa艅stwow膮 do Urz臋du Miasta Che艂m偶y. W 1892 r. w艂a艣cicielem Papowa jest Hugo Meyer. Od 1920 r. maj膮tek nale偶y do Skarbu Pa艅stwa Polskiego.

Ciekawostki: dw贸r zbudowany na prze艂omie XIX/XX w., murowany z ceg艂y znajduje si臋 naprzeciw ruin zamku. Ruiny zamku krzy偶ackiego wzniesionego na wzg贸rzu na planie kwadratu (40mx40m) Sk艂ada艂 si臋 z zamku g艂贸wnego, maj膮cy 4-ry skrzyd艂a otaczaj膮ce wewn臋trzny prostok膮tny dziedziniec zamkowy. Materia艂 budowlany to g艂azy narzutowe, granit 艂amany, gruz ceglany uzupe艂niony w g贸rnych partiach ceg艂膮. Od strony pn. do zamku przylega艂o przedzamcze, kt贸re rozdziela艂a brama wjazdowa. Zamek otoczony by艂 mokr膮 fos膮. Do naszych czas贸w zachowa艂y si臋 du偶e partie mur贸w zamkowych znajduj膮ce si臋 w centrum wsi. Ko艣ci贸艂 p.w. 艢w. Miko艂aja zbudowany oko艂o 1300 r., gotycki. We wn臋trzu rze藕by p贸偶艅ogotyckie z pocz膮tku XVI w. a na wie偶y dzwon gotycki z XII/XIV w. z majusku艂膮. Dojazd PKS.

 

 

31,0 km Wroc艂awki (wie艣) – osada wymieniana w 1251 r. jako nadanie bpa che艂mi艅skiego Heidenryka dla kapitu艂y papowskiej. W 1423-24 wie艣 znajduje si臋 w prokuratorii papowskiej. W 1570 r. kapitu艂a che艂mi艅ska posiada tu folwark. W 1628 r. wie艣 stanowi w艂asno艣膰 kanonik贸w che艂mi艅skich. W 1865 r. stanowi w艂asno艣膰 Hartwiga Petersena. W latach 1923-24 maj膮tek nale偶y do Wojnowskich. Ciekawostki: dw贸r murowany wzniesiony w ko艅cu XVIII w. przebudowany 100 lat p贸藕niej. W otoczeniu dworu znajduje si臋 park z XIX w. Dojazd PKS.

33,0 km Dubielno (wie艣) – osada wzm. w 1341 r. na dokumencie wielkiego mistrza Dytrycha von Altenburg, w kt贸rym nadaje so艂ectwo Hermanowi Kuthenow. W 1438 r. osada stanowi w艂asno艣膰 Zakonu w prokuratorii papowskiej. W 1646 r. wie艣 nale偶y do biskup贸w che艂mi艅skich, a w 1767 r. do Floriana Elzanowskiego. Ciekawostki: dw贸r wzniesiony na pocz膮tku XX w. przebudowany w 1936 r. przez 贸wczesnego w艂a艣ciciela Ferdynanda Bucmana.

36,0 km Lipienek – skrzy偶owanie dr贸g (doj艣cie do szlaku 偶贸艂tego Ry艅sk -Firlus).

37,0 km Lipienek (wie艣) – gr贸d wzm. w 1277 r. kiedy to w贸dz Ja膰wi臋g贸w Skumand zdoby艂 go i spali艂. W 1291 r. w drewnianym zamku zosta艂 wydany przez mistrza krajowego ziemi che艂mi艅skiej Meinharda von Ouerfurt przywilej lokacyjny dla miasta Grudzi膮dza. Na pocz膮tku XIV w. krzy偶acy zacz臋li wznosi膰 murowany zamek, kt贸ry zosta艂 przeznaczony na siedzib臋 w贸jta krzy偶ackiego. W 1374 r. jest wzm. o trzech dzia艂ach znajduj膮cych si臋 na zamku w Lipienku. Jest to pierwsza informacja o artylerii na obecnych ziemiach Polski.

ienek – ruiny zamku 聽 Fot.H.Mi艂oszewski

Siedzib膮 administracyjn膮 – w贸jtostwem zamek by艂 od 1325 r. (w贸jt Fryderyk) do roku 1421, w kt贸rym w贸jtostwo zosta艂o wch艂oni臋te przez komturstwo kowalewskie. W 1410 r. zamek zosta艂 czasowo zaj臋ty przez wojska polskie. W 1411 r. zosta艂 do zamku zaproszony przez 贸wczesnego w贸jta Henryka Holda przyw贸dca Towarzystwa Jaszczurczego Miko艂aj z Ry艅ska Podczas uczty zosta艂 podst臋pnie uwi臋ziony i dostarczony do zamku w Grudzi膮dzu, gdzie po kilku dniach bez s膮du zosta艂 艣ci臋ty na rynku. W zamian za u艂atwienie schwytania Miko艂aja w贸jt Henryk Ho艂d szybko awansowa艂 zostaj膮c w tym samym roku komturem w Radzyniu Che艂mi艅skim, a p贸藕niej w latach 1413-14 komturem w Toruniu. Od 1454 r. do 1772 r. zamek nale偶y do kr贸la polskiego, kt贸ry w 1466 r. zosta艂 siedzib膮 starostwa niegrodowego. W trakcie wojen szwedzkich zamek zosta艂 zniszczony. Ciekawostki: ruiny zamku krzy偶ackiego za艂o偶onego na wzg贸rzu rozplanowanego na rzucie kwadratu ze 艣ci臋tym pd.-wsch. naro偶nikiem. Zamek sk艂ada艂 si臋 z 4-ch skrzyde艂 otaczaj膮cych wewn臋trzny dziedziniec. Brama wjazdowa do zamku znajdo颅wa艂a si臋 we wsch. skrzyle. Ca艂y zamek otoczony byt oporowym murem, kt贸ry poprzedza艂a mokra fosa. Przed bram膮 wjazdow膮 od wsch. rozci膮ga艂o si臋 przedzamcze. Mury oporowe zbudowane by艂y w wi臋kszo艣ci z g艂az贸w narzutowych z u偶yciem 艂amanego granitu. Na zamkowym wzg贸rzu znajduje si臋 ods艂oni臋ta sklepiona kolebkowo piwnica skrzyd艂a pn. zamku. Ca艂o艣膰 ruin jest mocno zaro艣ni臋ta. Dw贸r wzniesiony w II po艂owie XIX w., p贸藕noklasycystyczny by膰 mo偶e na fundamentach wcze艣niejszego (piwnice sklepione kolebkowo). W otoczeniu dworu znajduje si臋 park krajobrazowy z po艂owy XIX w. z 23 gatunkami drzew (najciekawsze z nich to: sosna wejmutka i wi膮z g贸rski). Dojazd PKS.

37,5 km Lipienek (rozwidlenie ze szlakiem 偶贸艂tym).

40,0 km Kornatowo (wie艣) – koniec szlaku czerwonego na dworcu PKP Kornatowo – linii kolejowej oddanej do u偶ytku w 1883 r. Osada wymieniana w 1437 r. jako w艂asno艣膰 Zakonu w w贸jtostwie lipienieckim. W 1525 r. nale偶y do Franciszka Estkena z Torunia. W 1531 r. kr贸l Zygmunt l zezwala Franciszkowi Estkenowi na sprzeda偶 wsi staro艣cie golubskiemu Stanis艂awowi Kostce. Ciekawostki: miejscowy dw贸r zosta艂 rozebrany w latach 1980-82, pozosta艂y jedynie relikty parku z pocz膮tku XX w. Jezioro Kornatowskie o powierzchni 48,6 ha i g艂臋boko艣ci max 3 m. Dojazd PKP i PKS.

Henryk Mi艂oszewski

 

Znakowany turystyczny szlak pieszy w kolorze czerwonym, z przebiegiem j/w zosta艂 wyznaczony w terenie przez dzia艂aczy spo艂ecznych z Oddzia艂u Miejskiego PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu, kt贸ry jest administratorem szlaku i posiada pe艂ne prawa autorskie zwi膮zane ze szlakiem (przebieg trasy, kilometra偶, kod szlaku, symbolika, nazwa i opis krajoznawczy)

Trasy w okolicy

Kategorie

Rodzaje szlaku: Szlak pieszy (znakowany). Miejscowo艣ci: Che艂mno, Kornatowo i Papowo Biskupie. Regiony: Che艂mi艅ski (powiat) i Ziemia Che艂mi艅ska. Wojew贸dztwa: kujawsko-pomorskie.

Ostatnia modyfikacja: 21 wrze艣nia 2016