Grudziądz – Gardeja (pieszy, czerwony)

Zaktualizowano przebieg szlaku na podstawie danych przekazanych przez p. Filipa Chodziutko

Szlak Kopernikowski

Odcinek: Grudziądz – Gardeja

Fragment trasy między Grudziądzem a Gardeją został odnowiony dzięki wsparciu finansowemu Województwa Kujawsko-Pomorskiego. To propozycja dla osób, które chcą połączyć spacer z historią i krajobrazami doliny Wisły.

Początek w Grudziądzu

Wędrówkę najlepiej zacząć na Rynku w Grudziądzu. W północno-zachodniej części placu na ławeczce przysiadł Mikołaj Kopernik, przypominając o swojej wizycie w mieście w 1522 roku. Wówczas podczas zjazdu stanów Prus Królewskich przedstawił „Traktat o monetach”. Pamiątkowa tablica, upamiętniająca to wydarzenie, znajduje się na elewacji jednej z kamienic.

Z Rynku trasa prowadzi ulicą Kościelną, a następnie skręca w Ratuszową. Przy zakręcie warto spojrzeć na Plac Miłośników Astronomii z pomnikiem Kopernika. Dalej mijamy gotycką Bazylikę św. Mikołaja oraz Ratusz. Warto zatrzymać się przy pomniku ułana z dziewczyną. To dobre miejsce, by podziwiać panoramę Wisły, Błonia Nadwiślańskie i charakterystyczne grudziądzkie spichrze.

Góra Zamkowa i nadwiślańskie tereny

Kolejne odcinki prowadzą ulicami Spichrzową i Zamkową do parku na Górze Zamkowej. Zachowały się tu fragmenty murów zamku krzyżackiego oraz odbudowana wieża Klimek, z której rozciąga się szeroki widok na miasto i okolicę.

Dalej, zgodnie ze znakami, podążamy ulicą Zamkową w kierunku Nadbrzeża Wiślanego. W tym miejscu szlak łączy się z Wiślaną Trasą Rowerową. Po drodze mijamy Centrum Szkolenia Logistyki i wchodzimy w ulicę Saperów.

Cytadela i leśne ścieżki

Trasa wiedzie przez las komunalny. Po drodze mijamy Dzieło Rogowe cytadeli, przecinamy ulicę Czwartaków i, obchodząc twierdzę od wschodu, docieramy do skrzyżowania ulic Parkowej i 29 Października w Nowej Wsi. W tej części towarzyszą nam oznaczenia czarnego szlaku rowerowego „Po Dolinie Dolnej Wisły”, które – z przerwami – będą widoczne aż w okolice Wełcza.

Warto na chwilę zboczyć w lewo, by zobaczyć pomnikowy kasztanowiec zwyczajny.

Z ulicy 29 Października skręcamy w Forteczną. Droga okrąża schron łączności, prowadzi między zabudowaniami Nowej Wsi i mija charakterystyczny radar nawigacyjny. Po dojściu do ulicy Leśnej opuszczamy ostatnie domy i wchodzimy do lasu, gdzie wśród starych dębów ukazuje się Mały Szaniec Dzieła Parski.

Obszar Natura 2000 i Parski

Dalszy odcinek biegnie przez północną część obszaru Natura 2000 „Cytadela Grudziądz”, chroniącego siedliska nietoperzy. Na rozwidleniu dróg można zejść ze szlaku i po około 100 metrach dotrzeć do Dużego Szańca Dzieła Parski oraz pobliskiego cmentarza mennonickiego.

Czerwone oznaczenia prowadzą dalej stromą, miejscami wymagającą leśną drogą do miejscowości Parski. Wchodzimy między zabudowania i dochodzimy do skrzyżowania przy przystanku MZK.

Wał wiślany i Zakurzewo

Kolejny fragment prowadzi w stronę wału przeciwpowodziowego nad Wisłą. Około dwóch kilometrów pokonujemy jego koroną. Następnie przechodzimy mostkiem nad Osą i początkowo idziemy wzdłuż rzeki, by wejść w zabudowania Zakurzewa.

Na zakręcie drogi asfaltowej mijamy pomnikowy dąb i kierujemy się na chodnik. Po opuszczeniu zabudowań schodzimy na drogę gruntową, gdzie zaczyna się żółty szlak im. dr. Ludwika Rydygiera prowadzący do Dusocina, rodzinnej miejscowości wybitnego chirurga.

Góry Łosiowe i okolice Wielkiego Wełcza

Czerwone znaki wprowadzają nas w malowniczy wąwóz, a następnie na teren Gór Łosiowych, gdzie w 2018 roku utworzono park krajobrazowy. Czeka nas około trzykilometrowa wędrówka leśnymi drogami i wąwozami. Po mniej więcej dwóch kilometrach szlak żółty odbija na południowy wschód, a czerwony dociera do spokojnej drogi asfaltowej w pobliżu zabudowań Wielkiego Wełcza.

Trasa przecina drogę Mokre – Nebrowo Wielkie, którą – korzystając z czarnego szlaku rowerowego – można dojechać do Kwidzyna. My idziemy dalej prosto. Po prawej stronie mijamy przydrożną kapliczkę, po lewej leśniczówkę Zakurzewo.

Jezioro Głęboczek i granica województw

Szlak prowadzi na wschód i północny wschód, początkowo piaszczystą drogą, która po niespełna dwóch kilometrach zmienia się w wygodną nawierzchnię szutrową, odpowiednią również dla rowerzystów.

Po około 5,5 kilometra trasa skręca na południowy wschód i dociera w okolice jeziora Głęboczek. Najpierw mijamy je od strony południowej, następnie należy uważać na zejście z głównej drogi szutrowej w boczną ścieżkę, którą obchodzimy wschodni brzeg akwenu.

Dalsza droga biegnie przez las do poprzecznej drogi wyznaczającej granicę województw kujawsko-pomorskiego i pomorskiego. Pojawiają się tu oznaczenia szlaku konnego. Po drodze mijamy pozostałości bramy dawnego niemieckiego dworku. W głębi terenu zachowały się schody prowadzące do nieistniejącego już stawu oraz fragmenty grobowca.

Zakończenie w Gardei

Ostatni odcinek prowadzi ulicami Domki Leśne i Za Torem. Po przejściu przez przejazd kolejowy i ulicę Do Stacji dochodzimy do Piastowskiej. Mijamy pierwsze zabudowania Gardei i docieramy do ulicy Grudziądzkiej.

Idąc chodnikiem wzdłuż drogi krajowej nr 55, mijamy kościół św. Józefa z charakterystyczną, kwadratową dzwonnicą w stylu gotyckim. Dalej szlak prowadzi w kierunku Kwidzyna.

Tekst publikowany dzięki uprzejmości Oddziału Miejskiego PTTK w Toruniu

0,0 km Grudziądz (ul. Poniatowskiego) Miasto liczące ponad 110.000 mieszkańców – gród wzm. w 1064 r. kiedy został zajęty przez Prusów. W 1218 r. ks Konrad Mazowiecki nadał gród bpowi pruskiemu Chrystianowi. Od 1231 r. gród grudziądzki należy do Krzyżaków, którzy za sprawą mistrza krajowego Meinharda von Duerfurt nadali mu w 1291 r. przywilej lokacyjny. Nastąpiła rozbudowa miasta. Grudziądz został opasany systemem murów obronnych z 4-ma bramami i 10-ma basztami. Nad miastem na stromej nadwiślańskiej skarpie został pobudowany zamek, będący centrum administracyjnym komturii grudziądzkiej. Dzięki otrzymanym przywilejom handlowym miasto w krótkim czasie mocno się rozwinęło i rozbudowało, stając się w XIV w. jednym z ważniej­szych ośrodków handlu zbożem w Ziemi Chełmińskiej.

.W 1411 r. na rynku miasta został ścięty przez Krzyżaków jeden z przywódców Towarzystwa Jaszczurczego Mikołaj z Ryńska, chorąży Ziemi Chełmińskiej. W 1440 roku przedstawiciele miasta zgłosili akces do Związku Pruskiego. II Pokój Toruński (w 1466 r.) spowodował zmiany własności w Ziemi Chełmińskiej, miasto przeszło pod władzę króla Kazimierza Jagiellończyka, który ustanowił tu starostwo.

Miasto było jedną z 3-ch siedzib sejmiku pruskiego a po roku 1526 zostało siedzibą sejmiku ge­neralnego. W 1564 r. miasto nawiedziła wielka dżuma, która spustoszyła Grudziądz.  W grudniu 1655 r. zostało zajęte przez Szwedów, którzy znacznie umocnili zamek. W 1703 r. rozpoczęły się przemarsze wojsk saskich, szwedzkich i polskich powodując straty w ludności oraz gospodarczy upadek. W 1772 r. Grudziądz w wyniku rozbioru został przyłączony do państwa pruskiego. Król Fryderyk Wielki rozpoczął w 1775 r. budowę twierdzy. W 1832 r. w twierdzy zostali internowani powstańcy listopado­wi, którzy potem na emigracji W Anglii założyli “Gromadę Grudziąż”. Twierdza grudziądzka ponownie stała się miejscem internowania powstań­ców styczniowych w 1864 r. W II połowie XIX w. Nastąpił rozwój przestrzenny miasta, powstała cała sieć połączeń drogowych i kolejowych, uruchomiono wiele fabryk i zakładów. Miasto uzyskało niepodległość w dniu 23 stycznia 1920 roku. W dniu 4 września 1939 r. nastąpiło wejście wojsk hitlerowskich do Grudziądza dając początek bez­względnej agresji i terroru wobec mieszkańców Polaków. Wysiedlenia, procesy, prześladowania Polaków to tylko część re­presji ze strony okupanta, ostateczne kończyły się egzekucjami w żwirowni w Mniszku oraz lasach Gór Księżych. W dniu 5 marca 1945 r. miasto zostało wyzwolone przez wojska Armii Czerwonej. Ciekawostki: ruiny zamku krzy­żackiego z XIII w., fragmenty murów miejskich z przełomu XIII/XV w., kościół gotycki p.w. Św. Mikołaja z przełomu XIII/XIV w. w którym zachowana poli­chromia gotycka z XIV w. , późnoromańska chrzcielnica z I połowy XIII wieku, kościół p.w. Św. Franciszka Ksawerego z 1723 r. barokowy, Brama Wod­na z XIV w. Spichrze z XVI-XVIII w. częściowo przebudowane. Pałacyk Opatek z około 1730 r., dawny klasztor reformatorów z XVIII w., Twierdza Gru­dziądzka zbudowana w latach 1766-86, zabytek techniki tzw. Rów Hermana z 1386 r., zabytkowe kamienice z XV-XVIII w., budynek dawnego kolegium jezuickiego z XVII i XVIII w. obecnie wykorzystywany na ratusz miasta. Re­stauracje. Hotele. Dojazd PKP i PKS.

1,0 km Nowa Wieś (wieś) – wzmiankowana w 1414 r. w Krzyżackiej “Księ­dze Strat” z powodu dokonanych zniszczeń. W 1438 r. stanowi własność Zakonu w komturstwie grudziądzkim. W 1565 r. jest wsią królewską. Wieś w XVII w. należy do starostwa grudziądzkiego. Ciekawostki: dwór murowany z przełomu XIX/XX w. z gankiem od frontu. Dojazd MZK i PKS.

5,5 km Parsk (wieś) – wzmiankowana w 1618 r. należąca do starostwa grudziądzkiego. Ciekawostki: na pd od wsi znajdują się forty zewnętrznego pier­ścienia Twierdzy Grudziądz z XIX w. Dojazd PKS.

9,0 km Świerkocin (wieś) – wzm. w 1410 r. kiedy to rycerz Jan ze Świerkocina wykazał szkody wojenne. W latach 1423-24 wieś jest własnością rycer­ską w komturstwie grudziądzkim. W 1481 r. część wsi należy do Mateusza von Markyn i Augustyna von der Laune. Od 1501 r. wieś stanowi własność starosty grudziądzkiego Pawła Sokołowskiego a od 1560 starosty lipienieckiego Melchiora Mortęskiego. Następnie od 1649 r. do 1806 r. do franciszkanów chełmińskich. Ciekawostki: dworek z przełomu XVIII/XIX w. o cechach klasycystycznych. Dojazd PKS.

11,0 km Mokre (wieś) – lokowana w 1324 r. przez komtura grudziądzkiego Siegharda von Schwarzburga. Od 1466 r. należy do starostwa grudziądzkie go. W 1628 r. wieś została zniszczona przez Szwedów. W XVIII w. wieś została skolonizowana przez osadników olęderskich.

Ciekawostki: kościół gotycki p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny zbudowany na początku XIV w., kamienno-ceglany. Wewnątrz granitowa średniowieczna kropielnica z XIII/XIV w. Kościół neogotycki z 1870 r. ewangelicko-luterański wykorzystany na magazyn. Obok budynek pastorówki z końca XIX w. W pn-zach części znajduje się nisza źródłowiskowa będąca nieożywionym pomnikiem przyrody. Dwór murowany i park z końca XIX w. Dojazd PKS.

14,0 km Zakurzewo (wieś) – lokowana w 1323 r. przez komtura grudziądz­kiego Siergharda von Schwarzburg. W 1570 r. wieś jest królewszczyzną. W XVII w. należy do starostwa grudziądzkiego. W XVIII w. zasiedlona osadni­kami olęderskimi. Ciekawostki: chaty drewniane o konstrukcji szkieletowej z pół. XIX w. Ujście rzeki Osy do rzeki Wisły. Dojazd PKS.

14,5 km Góry Łosiowe – zalesiona wysoczyzna morenowa na pn. od Gru­dziądza. Najwyższe wzniesienie osiąga wysokość 88 m n.p.m. Widać stąd Grudziądz, a przy dobrej pogodzie Kwidzyn. Góry Łosiowe wrzynają się trójkątem w Basen Grudziądzki opierając się pn-zach krańcem o rzekę Wisłę.

18,00 Wielki Wełcz (wieś)  – wymieniona w 1294 r. kiedy to mistrz krajowy Meinhard von Querfurt oraz bp pomezański Henryk określają jej granice. W 1414 r. wieś poniosła szkody wojenne i jest wymieniana w krzyżackiej “Księdze Strat”. Wielki mistrz Paweł von Russdorf w 1434 r. wznawia przywilej lokacyjny dla wsi. Do 1501 r. wieś należała do Rady Miejskiej Grudziądza następnie za pozwoleniem króla Jana Olbrachta wieś należy do starosty grudziądzkiego Pawła Sokołowskiego.

.W 1564 r. wieś jest zasiedlona przez osadników olęderskich. W 1565 r. stanowi własność królewską. W XVII w. wieś wchodzi w skład starostwa grudziądzkiego. Ciekawostki: kościół p.w. Św. Jana Chrzciciela zbudowany na przełomie XIII/XIV w., uszkodzony w trakcie wojen szwedzkich został odbudowany i przekształcony w 1739 r. Wewnątrz dzwon z 1612 r. Chaty kolonistów olęderskich z XIX w. Dojazd PKS.

18,2 km Wielki Wełcz (wieś) – leśniczówka Wełcz.

23,0 km Dusocin (skraj lasu)  – pierwsza wzm. o wsi. w 1285 r. w dokumen­cie określającym jej granice. W 1437 r. znajduje się tu folwark krzyżacki należący do komturstwa grudziądzkiego. Po 1466 r. wieś należy do starostwa grudziądzkiego. W XVIII w. zasiedlona została przez osadników olęder­skich. Ciekawostki: miejsce urodzenia w 1850 r. światowej sławy chirurga polskiego Ludwika Rydygiera. Chaty kolonistów olęderskich z połowy XIX w. Dojazd – PKS.

26,5 km Zarośle (wieś) – założona na przełomie XVIII/XIX w.

30,0 km Kalmuzy (wieś) – założona na początku XVIII w. Od 1820 r. właści­cielem jest kpt. Gustaw Zollern, następnie od 1890 r. Hermann Ruhe.

Około 1,5 km od wsi w kierunku wsch znajduje się utworzony w 1967 r. na po­wierzchni 106,11 ha leśny rezerwat przyrody “Jamy”. Ochroną objęto kompleks lasów liściastych, w których dominuje buk i dąb Wiek drzew objętych ochroną wynosi 100-200 lat. Występują tu rzadkie gatunki roślin jak: wydmuchrzyca leśna, kostrzewa leśna oraz perłówka jednokwiatowa. Dwór z końca XIX w. Dojazd PKP i PKS.

31,0 km Gardeja (stacja PKP)  –  na linii kolejowej Grudziądz-Malbork zbudowanej w 1883 r., odległa o 1,5 km od osady. W 1334 r. osada otrzymuje przywilej miejski, wówczas też powstają fortyfikacje miejskie oraz kościół farny. W roku 1338 jest wzm. burmistrz miasta. W 1440 r. jak większość miast pruskich przystępuje do Związku Pruskiego. Po wojnie 13-letniej w 1466 r. miasto pozostaje w diecezji pomezańskiej. Około połowy XVI w. miasteczko staje się siedliskiem braci czeskich. Wskutek zniszczeń i wyludnienia po II wojnie światowej Gardeja traci prawa miejskie. Obecnie położona jest w części pd woj. pomorskiego. Ciekawostki: kościół p.w. Św. Józefa z 1731 r. z gotycką wieżą z XIV w. Dojazd PKP i PKS.

Henryk Miłoszewski