Spis tre┼Ťci: ┬áopis ┬á| mapa ┬á| komentarze

Grudzi─ůdz – Gardeja (pieszy, czerwony)

Grudzi─ůdz - Zakurzewo - Gardeja

4.00 (78%) - 2 głosy

25 km

Pobierz ┼Ťlad GPS: KML | GPX

Znak - Szlak pieszy czerwony

Mapa

Opis

Tekst publikowany dzi─Öki uprzejmo┼Ťci Oddzia┼éu Miejskiego PTTK w Toruniu

┬áTereny po┼éo┼╝one na pn-zach od Grudzi─ůdza s─ů raczej s┼éabo znane pod wzgl─Ödem krajoznawczo-turystycznym, jednak w pe┼éni zas┼éuguj─ů na poznanie. Opisywany tu szlak turystyczny czerwony Grudzi─ůdz ÔÇô Gardeja o d┼éugo┼Ťci ca┼ékowitej 31 km – pozwoli w─Ödruj─ůcym turystom uchyli─ç r─ůbka historii zwi─ůzanej z Ziemi─ů Che┼émi┼äsk─ů i Pomezani─ů.

0,0 km Grudzi─ůdz (ul. Poniatowskiego) Miasto licz─ůce ponad 110.000 mieszka┼äc├│w – gr├│d wzm. w 1064 r. kiedy zosta┼é zaj─Öty przez Prus├│w. W 1218 r. ks Konrad Mazowiecki nada┼é gr├│d bpowi pruskiemu Chrystianowi. Od 1231 r. gr├│d grudzi─ůdzki nale┼╝y do Krzy┼╝ak├│w, kt├│rzy za spraw─ů mistrza krajowego Meinharda von Duerfurt nadali mu w 1291 r. przywilej lokacyjny. Nast─ůpi┼éa rozbudowa miasta. Grudzi─ůdz zosta┼é opasany systemem mur├│w obronnych z 4-ma bramami i 10-ma basztami. Nad miastem na stromej nadwi┼Ťla┼äskiej skarpie zosta┼é pobudowany zamek, b─Öd─ůcy centrum administracyjnym komturii grudzi─ůdzkiej. Dzi─Öki otrzymanym przywilejom handlowym miasto w kr├│tkim czasie mocno si─Ö rozwin─Ö┼éo i rozbudowa┼éo, staj─ůc si─Ö w XIV w. jednym z wa┼╝niej┬şszych o┼Ťrodk├│w handlu zbo┼╝em w Ziemi Che┼émi┼äskiej.

.W 1411 r. na rynku miasta zosta┼é ┼Ťci─Öty przez Krzy┼╝ak├│w jeden z przyw├│dc├│w Towarzystwa Jaszczurczego Miko┼éaj z Ry┼äska, chor─ů┼╝y Ziemi Che┼émi┼äskiej. W 1440 roku przedstawiciele miasta zg┼éosili akces do Zwi─ůzku Pruskiego. II Pok├│j Toru┼äski (w 1466 r.) spowodowa┼é zmiany w┼éasno┼Ťci w Ziemi Che┼émi┼äskiej, miasto przesz┼éo pod w┼éadz─Ö kr├│la Kazimierza Jagiello┼äczyka, kt├│ry ustanowi┼é tu starostwo.

Miasto by┼éo jedn─ů z 3-ch siedzib sejmiku pruskiego a po roku 1526 zosta┼éo siedzib─ů sejmiku ge┬şneralnego. W 1564 r. miasto nawiedzi┼éa wielka d┼╝uma, kt├│ra spustoszy┼éa Grudzi─ůdz. ┬áW grudniu 1655 r. zosta┼éo zaj─Öte przez Szwed├│w, kt├│rzy znacznie umocnili zamek. W 1703 r. rozpocz─Ö┼éy si─Ö przemarsze wojsk saskich, szwedzkich i polskich powoduj─ůc straty w ludno┼Ťci oraz gospodarczy upadek. W 1772 r. Grudzi─ůdz w wyniku rozbioru zosta┼é przy┼é─ůczony do pa┼ästwa pruskiego. Kr├│l Fryderyk Wielki rozpocz─ů┼é w 1775 r. budow─Ö twierdzy. W 1832 r. w twierdzy zostali internowani powsta┼äcy listopado┬şwi, kt├│rzy potem na emigracji W Anglii za┼éo┼╝yli “Gromad─Ö Grudzi─ů┼╝”. Twierdza grudzi─ůdzka ponownie sta┼éa si─Ö miejscem internowania powsta┼ä┬şc├│w styczniowych w 1864 r. W II po┼éowie XIX w. Nast─ůpi┼é rozw├│j przestrzenny miasta, powsta┼éa ca┼éa sie─ç po┼é─ůcze┼ä drogowych i kolejowych, uruchomiono wiele fabryk i zak┼éad├│w. Miasto uzyska┼éo niepodleg┼éo┼Ť─ç w dniu 23 stycznia 1920 roku. W dniu 4 wrze┼Ťnia 1939 r. nast─ůpi┼éo wej┼Ťcie wojsk hitlerowskich do Grudzi─ůdza daj─ůc pocz─ůtek bez┬şwzgl─Ödnej agresji i terroru wobec mieszka┼äc├│w Polak├│w. Wysiedlenia, procesy, prze┼Ťladowania Polak├│w to tylko cz─Ö┼Ť─ç re┬şpresji ze strony okupanta, ostateczne ko┼äczy┼éy si─Ö egzekucjami w ┼╝wirowni w Mniszku oraz lasach G├│r Ksi─Ö┼╝ych. W dniu 5 marca 1945 r. miasto zosta┼éo wyzwolone przez wojska Armii Czerwonej. Ciekawostki: ruiny zamku krzy┬ş┼╝ackiego z XIII w., fragmenty mur├│w miejskich z prze┼éomu XIII/XV w., ko┼Ťci├│┼é gotycki p.w. ┼Üw. Miko┼éaja z prze┼éomu XIII/XIV w. w kt├│rym zachowana poli┬şchromia gotycka z XIV w. , p├│┼║noroma┼äska chrzcielnica z I po┼éowy XIII wieku, ko┼Ťci├│┼é p.w. ┼Üw. Franciszka Ksawerego z 1723 r. barokowy, Brama Wod┬şna z XIV w. Spichrze z XVI-XVIII w. cz─Ö┼Ťciowo przebudowane. Pa┼éacyk Opatek z oko┼éo 1730 r., dawny klasztor reformator├│w z XVIII w., Twierdza Gru┬şdzi─ůdzka zbudowana w latach 1766-86, zabytek techniki tzw. R├│w Hermana z 1386 r., zabytkowe kamienice z XV-XVIII w., budynek dawnego kolegium jezuickiego z XVII i XVIII w. obecnie wykorzystywany na ratusz miasta. Re┬şstauracje. Hotele. Dojazd PKP i PKS.

1,0 km Nowa Wie┼Ť (wie┼Ť) – wzmiankowana w 1414 r. w Krzy┼╝ackiej “Ksi─Ö┬şdze Strat” z powodu dokonanych zniszcze┼ä. W 1438 r. stanowi w┼éasno┼Ť─ç Zakonu w komturstwie grudzi─ůdzkim. W 1565 r. jest wsi─ů kr├│lewsk─ů. Wie┼Ť w XVII w. nale┼╝y do starostwa grudzi─ůdzkiego. Ciekawostki: dw├│r murowany z prze┼éomu XIX/XX w. z gankiem od frontu. Dojazd MZK i PKS.

5,5 km Parsk (wie┼Ť) – wzmiankowana w 1618 r. nale┼╝─ůca do starostwa grudzi─ůdzkiego. Ciekawostki: na pd od wsi znajduj─ů si─Ö forty zewn─Ötrznego pier┬ş┼Ťcienia Twierdzy Grudzi─ůdz z XIX w. Dojazd PKS.

9,0 km ┼Üwierkocin (wie┼Ť) – wzm. w 1410 r. kiedy to rycerz Jan ze ┼Üwierkocina wykaza┼é szkody wojenne. W latach 1423-24 wie┼Ť jest w┼éasno┼Ťci─ů rycer┬şsk─ů w komturstwie grudzi─ůdzkim. W 1481 r. cz─Ö┼Ť─ç wsi nale┼╝y do Mateusza von Markyn i Augustyna von der Laune. Od 1501 r. wie┼Ť stanowi w┼éasno┼Ť─ç starosty grudzi─ůdzkiego Paw┼éa Soko┼éowskiego a od 1560 starosty lipienieckiego Melchiora Mort─Öskiego. Nast─Öpnie od 1649 r. do 1806 r. do franciszkan├│w che┼émi┼äskich. Ciekawostki: dworek z prze┼éomu XVIII/XIX w. o cechach klasycystycznych. Dojazd PKS.

11,0 km Mokre (wie┼Ť) – lokowana w 1324 r. przez komtura grudzi─ůdzkiego Siegharda von Schwarzburga. Od 1466 r. nale┼╝y do starostwa grudzi─ůdzkie go. W 1628 r. wie┼Ť zosta┼éa zniszczona przez Szwed├│w. W XVIII w. wie┼Ť zosta┼éa skolonizowana przez osadnik├│w ol─Öderskich.

Ciekawostki: ko┼Ťci├│┼é gotycki p.w. Wniebowzi─Öcia Naj┼Ťwi─Ötszej Marii Panny zbudowany na pocz─ůtku XIV w., kamienno-ceglany. Wewn─ůtrz granitowa ┼Ťredniowieczna kropielnica z XIII/XIV w. Ko┼Ťci├│┼é neogotycki z 1870 r. ewangelicko-lutera┼äski wykorzystany na magazyn. Obok budynek pastor├│wki z ko┼äca XIX w. W pn-zach cz─Ö┼Ťci znajduje si─Ö nisza ┼║r├│d┼éowiskowa b─Öd─ůca nieo┼╝ywionym pomnikiem przyrody. Dw├│r murowany i park z ko┼äca XIX w. Dojazd PKS.

14,0 km Zakurzewo (wie┼Ť) – lokowana w 1323 r. przez komtura grudzi─ůdz┬şkiego Siergharda von Schwarzburg. W 1570 r. wie┼Ť jest kr├│lewszczyzn─ů. W XVII w. nale┼╝y do starostwa grudzi─ůdzkiego. W XVIII w. zasiedlona osadni┬şkami ol─Öderskimi. Ciekawostki: chaty drewniane o konstrukcji szkieletowej z p├│┼é. XIX w. Uj┼Ťcie rzeki Osy do rzeki Wis┼éy. Dojazd PKS.

14,5 km G├│ry ┼üosiowe – zalesiona wysoczyzna morenowa na pn. od Gru┬şdzi─ůdza. Najwy┼╝sze wzniesienie osi─ůga wysoko┼Ť─ç 88 m n.p.m. Wida─ç st─ůd Grudzi─ůdz, a przy dobrej pogodzie Kwidzyn. G├│ry ┼üosiowe wrzynaj─ů si─Ö tr├│jk─ůtem w Basen Grudzi─ůdzki opieraj─ůc si─Ö pn-zach kra┼äcem o rzek─Ö Wis┼é─Ö.

18,00 Wielki We┼écz (wie┼Ť) ┬á– wymieniona w 1294 r. kiedy to mistrz krajowy Meinhard von Querfurt oraz bp pomeza┼äski Henryk okre┼Ťlaj─ů jej granice. W 1414 r. wie┼Ť ponios┼éa szkody wojenne i jest wymieniana w krzy┼╝ackiej “Ksi─Ödze Strat”. Wielki mistrz Pawe┼é von Russdorf w 1434 r. wznawia przywilej lokacyjny dla wsi. Do 1501 r. wie┼Ť nale┼╝a┼éa do Rady Miejskiej Grudzi─ůdza nast─Öpnie za pozwoleniem kr├│la Jana Olbrachta wie┼Ť nale┼╝y do starosty grudzi─ůdzkiego Paw┼éa Soko┼éowskiego.

.W 1564 r. wie┼Ť jest zasiedlona przez osadnik├│w ol─Öderskich. W 1565 r. stanowi w┼éasno┼Ť─ç kr├│lewsk─ů. W XVII w. wie┼Ť wchodzi w sk┼éad starostwa grudzi─ůdzkiego. Ciekawostki: ko┼Ťci├│┼é p.w. ┼Üw. Jana Chrzciciela zbudowany na prze┼éomie XIII/XIV w., uszkodzony w trakcie wojen szwedzkich zosta┼é odbudowany i przekszta┼écony w 1739 r. Wewn─ůtrz dzwon z 1612 r. Chaty kolonist├│w ol─Öderskich z XIX w. Dojazd PKS.

18,2 km Wielki We┼écz (wie┼Ť) ÔÇô le┼Ťnicz├│wka We┼écz.

23,0 km Dusocin (skraj lasu) ┬á– pierwsza wzm. o wsi. w 1285 r. w dokumen┬şcie okre┼Ťlaj─ůcym jej granice. W 1437 r. znajduje si─Ö tu folwark krzy┼╝acki nale┼╝─ůcy do komturstwa grudzi─ůdzkiego. Po 1466 r. wie┼Ť nale┼╝y do starostwa grudzi─ůdzkiego. W XVIII w. zasiedlona zosta┼éa przez osadnik├│w ol─Öder┬şskich. Ciekawostki: miejsce urodzenia w 1850 r. ┼Ťwiatowej s┼éawy chirurga polskiego Ludwika Rydygiera. Chaty kolonist├│w ol─Öderskich z po┼éowy XIX w. Dojazd – PKS.

26,5 km Zaro┼Ťle (wie┼Ť) – za┼éo┼╝ona na prze┼éomie XVIII/XIX w.

30,0 km Kalmuzy (wie┼Ť) ÔÇô za┼éo┼╝ona na pocz─ůtku XVIII w. Od 1820 r. w┼éa┼Ťci┬şcielem jest kpt. Gustaw Zollern, nast─Öpnie od 1890 r. Hermann Ruhe.

Oko┼éo 1,5 km od wsi w kierunku wsch znajduje si─Ö utworzony w 1967 r. na po┬şwierzchni 106,11 ha le┼Ťny rezerwat przyrody “Jamy”. Ochron─ů obj─Öto kompleks las├│w li┼Ťciastych, w kt├│rych dominuje buk i d─ůb Wiek drzew obj─Ötych ochron─ů wynosi 100-200 lat. Wyst─Öpuj─ů tu rzadkie gatunki ro┼Ťlin jak: wydmuchrzyca le┼Ťna, kostrzewa le┼Ťna oraz per┼é├│wka jednokwiatowa. Dw├│r z ko┼äca XIX w. Dojazd PKP i PKS.

31,0 km Gardeja (stacja PKP) ┬á– ┬ána linii kolejowej Grudzi─ůdz-Malbork zbudowanej w 1883 r., odleg┼éa o 1,5 km od osady. W 1334 r. osada otrzymuje przywilej miejski, w├│wczas te┼╝ powstaj─ů fortyfikacje miejskie oraz ko┼Ťci├│┼é farny. W roku 1338 jest wzm. burmistrz miasta. W 1440 r. jak wi─Ökszo┼Ť─ç miast pruskich przyst─Öpuje do Zwi─ůzku Pruskiego. Po wojnie 13-letniej w 1466 r. miasto pozostaje w diecezji pomeza┼äskiej. Oko┼éo po┼éowy XVI w. miasteczko staje si─Ö siedliskiem braci czeskich. Wskutek zniszcze┼ä i wyludnienia po II wojnie ┼Ťwiatowej Gardeja traci prawa miejskie. Obecnie po┼éo┼╝ona jest w cz─Ö┼Ťci pd woj. pomorskiego. Ciekawostki: ko┼Ťci├│┼é p.w. ┼Üw. J├│zefa z 1731 r. z gotyck─ů wie┼╝─ů z XIV w. Dojazd PKP i PKS.

Henryk Miłoszewski

 

Znakowany turystyczny szlak pieszy w kolorze czerwonym, z przebiegiem j/w zosta┼é wyznaczony w terenie przez dzia┼éaczy spo┼éecznych z Oddzia┼éu Miejskiego PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu, kt├│ry jest administratorem szlaku i posiada pe┼éne prawa autorskie zwi─ůzane ze szlakiem (przebieg trasy, kilometra┼╝, kod szlaku, symbolika, nazwa i opis krajoznawczy)

Trasy w okolicy

Kategorie

Rodzaje szlaku: Szlak pieszy (znakowany). Miejscowo┼Ťci: Gardeja i Grudzi─ůdz. Regiony: Dolina Dolnej Wis┼éy, Grudzi─ůdzki (powiat) i Zesp├│┼é Park├│w Krajobrazowych Che┼émi┼äskiego i Nadwi┼Ťla┼äskiego. Wojew├│dztwa: kujawsko-pomorskie.

Ostatnia modyfikacja: 21 wrze┼Ťnia 2016